ارت جعلی — چرا وصل کردن نول به ارت، خطرناک‌ترین کار ساختمونه

از همه‌ی ۱۰۰ نکته‌ی این سری، این تنها نکته‌ایه که پای جون آدم وسطه، نه پول.

بقیه‌ی نکته‌ها می‌گن چطور دستگاهت زودتر خراب نشه. این یکی می‌گه چطور یه نفر تو خونه‌ات برق‌گرفته نشه.

و دردناک‌ترین بخشش اینه: خیلی از خونه‌هایی که می‌رم، فکر می‌کنن ارت دارن. پریز سه‌شاخه‌ست، تستر هم می‌گه سالمه. ولی اون سیم سبز-زرد به هیچ زمینی وصل نیست.

ارت اصلاً برای چیه؟

بذار یه تصور غلط رایج رو اول خراب کنم. خیلی‌ها فکر می‌کنن ارت یعنی «برق اضافه رو می‌بره تو زمین». نه.

ارت دو تا کار می‌کنه، و دومیش مهم‌تره.

کار اول: بدنه‌ی فلزی دستگاه رو هم‌ولتاژ زمین نگه می‌داره. یعنی وقتی دست می‌زنی، اختلاف ولتاژی بین دستت و زمین نیست، پس جریانی از بدنت رد نمی‌شه.

کار دوم: اگه سیم فاز از داخل دستگاه به بدنه اتصالی کنه، ارت یه مسیر خیلی کم‌مقاومت جلوی پاش می‌ذاره. جریان اتصالی با شدت زیاد از اون‌جا رد می‌شه، و همین شدت زیاده که باعث می‌شه کلید تو کسری از ثانیه بپره.

یعنی ارت خودش محافظ نیست. ارت کاری می‌کنه که محافظ‌ها بفهمن مشکلی هست.

بدون ارت، بدنه‌ی دستگاه می‌تونه ساعت‌ها برق‌دار بمونه و هیچ کلیدی هم نپره — تا وقتی که یکی دست بزنه.

سه نوع ارت قلابی

یک) پل زدن نول به ارت — خطرناک‌ترین

یعنی پشت پریز، یه تیکه سیم کوتاه از ترمینال نول به ترمینال ارت وصل شده. تو منابع فنی انگلیسی بهش می‌گن bootleg ground و از سال ۱۹۹۶ تو مقررات برق آمریکا ممنوع شده.

چرا این‌قدر بده؟ چون نول یه سیم حامل جریانــه، برخلاف ارت.

تو حالت عادی نول یه اختلاف ولتاژ کوچیک نسبت به زمین داره، چون داره جریان می‌بره. حالا همون اختلاف ولتاژ کوچیک، مستقیم می‌شینه روی بدنه‌ی فلزی یخچال و لباسشویی و ظرفشویی تو.

و بدتر از اون: اگه سیم نول یه جایی بالادست قطع شه — تو کلید، تو تابلو، تو یه اتصال شل — اون‌وقت بدنه‌ی همه‌ی این دستگاه‌ها از طریق خود دستگاه به فاز وصل می‌مونه. یعنی بدنه‌ی فلزی برق کامل شهر رو داره و تو هیچ خبری نداری.

اگه فاز و نول هم جای هم بسته شده باشن (که تو خونه‌های قدیمی زیاد می‌بینم)، ماجرا از این هم بدتره.

و اینجا چیزی که کمتر کسی می‌دونه: کلید محافظ جان هم لزوماً نجاتت نمی‌ده. کارش اینه که اختلاف بین جریان رفت و برگشت رو ببینه. تو ارت قلابی، جریان از همون سیم نول برمی‌گرده — یعنی حساب‌وکتاب درست درمیاد و محافظ جان دلیلی برای پریدن نمی‌بینه.

دو) سیم ارت به لوله‌ی آب یا شوفاژ

این یکی تو ساختمون‌های قدیمی خیلی رایجه. زمانی که همه‌ی لوله‌ها فلزی و تو خاک بودن، یه منطقی داشت.

امروز ولی:

لوله‌کشی خیلی از ساختمون‌ها پلیمریه — پنج‌لایه، PPR. پلاستیک عایقه. یعنی سیم ارتت به هیچ‌جا وصل نیست.

حتی اگه فلزی باشه، یه واشر لاستیکی یا یه تیکه‌ی تعویض‌شده وسط مسیر، زنجیره رو قطع می‌کنه.

و بدترش: اگه واقعاً وصل باشه، داری اتصالی احتمالی خونه‌ات رو می‌فرستی روی لوله‌ای که شیر آب حموم همسایه هم بهش وصله.

سه) میخ یا میلگرد داخل دیوار

«زدیم تو دیوار، ارت شد.» نه. دیوار خشک رسانا نیست.

چاه ارت استاندارد یه ساختار مشخصه: صفحه یا میله‌ی مسی یا گالوانیزه تو عمق مرطوب زمین، با مواد پرکننده. چون چیزی که مهمه مقاومت الکتریکی نهایی اتصال به زمینه، نه اینکه یه چیز فلزی تو دیوار باشه.

چرا تستر سه‌چراغ فریب می‌خوره

اکثر ما یه تستر پریز کوچیک با سه تا چراغ داریم. خیلی مفیده — ولی یه نقطه‌کور بزرگ داره.

این تستر فقط می‌بینه که بین ترمینال ارت و فاز، ولتاژ درست هست یا نه. تو یه ارت قلابیِ نول‌به‌ارت، دقیقاً همین شرط برقراره. پس تستر با خیال راحت چراغ سبز رو روشن می‌کنه و می‌گه سیم‌کشی درسته.

برای فهمیدن ارت واقعی، برق‌کار باید با دستگاه مخصوص مقاومت حلقه‌ی اتصال زمین رو اندازه بگیره. چند دقیقه‌ست و هر برق‌کار حرفه‌ای ابزارش رو داره.

علامت‌هایی که باید مشکوکت کنه

• بدنه‌ی فلزی لباسشویی، ظرفشویی یا فر گز‌گز می‌کنه — مخصوصاً وقتی پابرهنه‌ای یا دستت خیسه. (این علامت همیشه ارت خرابی نیست؛ یه علت بی‌خطرتر هم داره که جداگانه توضیحش دادم. ولی تا وقتی چک نشده، جدی بگیرش.)
• شیر آب یا سینک ظرفشویی گاهی گز‌گز می‌کنه.
• بردهای الکترونیکی خونه‌ات نامعمول زیاد می‌سوزن.
• ساختمون قدیمیه و پریزها سه‌شاخه شدن ولی سیم‌کشی عوض نشده.

چیکار کنیم

یه هشدار صریح

پشت پریز و داخل تابلو برق، جای دست بردن آدم غیرمتخصص نیست. هدف این متن این نیست که خودت درستش کنی. اینه که بدونی چی رو باید از برق‌کارت بخوای و چه جوابی قانعت کنه.

و اگه بدنه‌ی دستگاهی برق داره، تا وقتی چک نشده از پریز بکشش و ازش استفاده نکن.

منابع

• Bootleg ground — توضیح فنی ارت قلابی، ممنوعیتش در NEC از ۱۹۹۶، و اینکه چرا GFCI/RCD در این حالت عمل نمی‌کند
• استاندارد IEC 60364-4-41 — حفاظت در برابر برق‌گرفتگی در تأسیسات برقی ساختمان
• مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان ایران — طرح و اجرای تأسیسات برقی، فصل سیستم اتصال زمین
• ESFI — ایمنی برق در خانه

سوال داری؟

ما برق‌کار ساختمان نیستیم، تعمیرکار لوازم خونه‌ایم. ولی وقتی سر یه تعمیر می‌بینیم پریز ارت نداره یا بدنه‌ی دستگاه برق داره، صریح می‌گیم و مسیر درست رو نشون می‌دیم. تو اندیشه، شهریار، ملارد، مارلیک و فردیس در محل میایم.